Статья PDF

Авторлар туралы

Нурпеисова А.А. – Қабылдау секторының аға мейіргері, «Ұлттық балаларды оңалту орталығы» КеАҚ, Астана, Қазақстан, Бұл электронды пошта мекен-жайы спам-боттардан қорғалған. Көру үшін сіздің браузеріңізде JavaScript қосулы тұруы тиіс., https://orcid.org/0009-0004-9607-2216

Алтынбекова А.Ж. – №1 «Бөбек» психоневрологиялық бөлімінің аға мейіргері, «Ұлттық балаларды оңалту орталығы» КеАҚ, Астана, Қазақстан, Бұл электронды пошта мекен-жайы спам-боттардан қорғалған. Көру үшін сіздің браузеріңізде JavaScript қосулы тұруы тиіс., https://orcid.org/0009-0007-1821-8891

Жумабаева Г.У. – Қабылдау секторының  мейіргері, «Ұлттық балаларды оңалту орталығы» КеАҚ, Астана, Қазақстан, Бұл электронды пошта мекен-жайы спам-боттардан қорғалған. Көру үшін сіздің браузеріңізде JavaScript қосулы тұруы тиіс., https://orcid.org/0009-0001-7848-9905  

Курбан Д.А. – №1 «Бөбек» психоневрологиялық бөлімінің мейіргері, «Ұлттық балаларды оңалту орталығы» КеАҚ, Астана, Қазақстан, Бұл электронды пошта мекен-жайы спам-боттардан қорғалған. Көру үшін сіздің браузеріңізде JavaScript қосулы тұруы тиіс., https://orcid.org/0009-0006-6222-0350

Тлеулинова Р.Р. – Мейіргерлік істің директоры, «Ұлттық балаларды оңалту орталығы» КеАҚ, Астана, Қазақстан, Бұл электронды пошта мекен-жайы спам-боттардан қорғалған. Көру үшін сіздің браузеріңізде JavaScript қосулы тұруы тиіс., https://orcid.org/0009-0001-1891-7955

Түйіндеме

Бұл шолу мақалада балаларды оңалту жүйесіндегі кеңейтілген практикадағы медициналық мейіргердің қызметінің этикалық және көшбасшылық аспектілері теориялық тұрғыда талданады. Қазіргі жағдайда педиатриялық реабилитация ұзақ мерзімді, көпсалалы және отбасына бағдарланған сипатқа ие, бұл оның клиникалық, ұйымдастырушылық және моральдық жауапкершілігін едәуір күшейтеді. Кеңейтілген практикадағы медициналық мейіргер мультидисциплинарлық команданың үйлестірушісі, клиникалық шешім қабылдауға қатысушы және бала мен отбасының құқықтарын қорғаушы ретінде қарастырылады. Этика мен көшбасшылық кеңейтілген практикадағы медициналық мейіргердің кәсіби рөлінің өзегін құрайтыны, олардың медициналық көмектің сапасына, қауіпсіздігіне және пациентоорталықтылығына тікелей әсер етуі ғылыми тұрғыдан негізделеді. Мақалада сондай-ақ Қазақстан жағдайында кеңейтілген практикадағы медициналық мейіргердің рөлін дамыту перспективалары, нормативтік, білім беру және институционалдық шектеулер контекстінде сараланады.

Түйін сөздер

Кеңейтілген мейіргерлік практика, балаларды оңалту, клиникалық этика, көшбасшылық, отбасына бағдарланған көмек, балалар денсаулығы қызметтері, көпсалалы көмек.

Әдебиет тізімі

1. Cieza, A., Kamenov, K., Sanchez, M. G., Chatterji, S., Balasegaram, M., Lincetto, O., Servili, C., Bermejo, R., & Ross, D. A. (2021). Burden of disability in children and adolescents must be integrated into the global health agenda. BMJ (Clinical research ed.), 372, n9. https://doi.org/10.1136/bmj.n9
2. Requejo, J., Strong, K., Agweyu, A., Billah, S. M., Boschi-Pinto, C., Horiuchi, S., ... & Weigel, R. (2022). Measuring and monitoring child health and wellbeing: recommendations for tracking progress with a core set of indicators in the Sustainable Development Goals era. The Lancet Child & Adolescent Health, 6(5), 345-352. https://doi.org/10.1016/S2352-4642(22)00039-6
3. Gholami, B., Bastan, M. M., Gholami, S., Nejati, A., Khosravi, S., Malekpour, M. R., ... & Golestani, A. (2025). Disability-adjusted life years, years lived with disability, and years of life lost of diseases among children and adolescents in national and subnational levels of Iran, 1990–2021: A systematic analysis for the Global Burden of Disease 2021. Plos one, 20(6). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0325085
4. Guo, H., Zhu, W., & Li, J. (2023). Developing a core competency framework for advanced practice nursing in mainland China: a sequential exploratory study. BMC nursing, 22(1), 179. https://doi.org/10.1186/s12912-023-01335-4
5. Chair, S. Y., Wong, F. K. Y., Bryant-Lukosius, D., Liu, T., & Jokiniemi, K. (2023). Construct validity of advanced practice nurse core competence scale: an exploratory factor analysis. BMC nursing, 22(1), 57. https://doi.org/10.1186/s12912-023-01203-1
6. Søndergaard, S. F., Andersen, A. B., & Frederiksen, K. (2024). APN nurses' core competencies for general clinical health assessment in primary health care. A scoping review. Scandinavian Journal of Caring Sciences, 38(2), 258-272. https://doi.org/10.1111/scs.13235
7. Nursing Council of Hong Kong. (2021). Core-Competencies and Reference Guides. https://www.nchk.org.hk
8. Hamric, A. B., Hanson, C. M., Tracy, M. F., & O'Grady, E. T. (2013). Advanced practice nursing: An integrative approach. (5th ed.). Elsevier Health Sciences. – 726 р.
9. Cooke, L., Gemmill, R., & Grant, M. (2008). Advanced practice nurses core competencies: a framework for developing and testing an advanced practice nurse discharge intervention. Clinical Nurse Specialist, 22(5), 218-225. https://doi.org/10.1097/01.nur.0000325366.15927.2d
10. Wheeler, K. J., Miller, M., Pulcini, J., Gray, D., Ladd, E., & Rayens, M. K. (2022). Advanced practice nursing roles, regulation, education, and practice: a global study. Annals of global health, 88(1), 42. https://doi.org/10.5334/aogh.3698
11. Jokiniemi, K., Tervo‐Heikkinen, T., Peltokoski, J., & Mikkonen, S. (2022). Construct validity of advanced practice role delineation tool: A confirmatory factor analysis. International Journal of Nursing Practice, 28(5). https://doi.org/10.1111/ijn.13064
12. Jokiniemi, K., Chair, S. Y., Wong, F. K. Y., & Bryant‐Lukosius, D. (2022). Advanced practice role delineation within Hong Kong: A cross‐sectional study. Nursing & health sciences, 24(3), 679-689. https://doi.org/10.1111/nhs.12964
13. International Council of Nurses. Definition of Advanced Practice Nurse / Nurse Practitioner / Clinical Nurse Specialist. https://www.icn.ch
14. Carnevale, F. A., Teachman, G., & Bogossian, A. (2017). A relational ethics framework for advancing practice with children with complex health care needs and their parents. Comprehensive child and adolescent nursing, 40(4), 268-284. https://doi.org/10.1080/24694193.2017.1373162
15. King, G., Graham, F., & Ahkbari Ziegler, S. (2024). Comparing three coaching approaches in pediatric rehabilitation: Contexts, outcomes, and mechanisms. Disability and Rehabilitation, 46(12), 2708-2719. https://doi.org/10.1080/09638288.2023.2229731
16. CanChild & IAACD. (2020). Guidelines for Family-Centred Early Intervention in Children with Disabilities. Children with Disabilities. https://www.canchild.ca
17. Mubarak, M., Ali, A., Davi, P., & Iqbal, H. (2025). Nursing leadership for child rights protection and ethical practice in pediatric care: A systematic review. Academia International Journal for Social Sciences, 4(3), 4827-4836. https://doi.org/10.63056/ACAD.004.03.0759
18. LeGrow, K., Hubley, P., & McAllister, M. (2010). A conceptual framework for advanced practice nursing in a pediatric tertiary care setting: the SickKids' experience. Nursing Leadership (Toronto, Ont.), 23(2), 32-46. https://doi.org/10.12927/cjnl.2013.21831
19. Hassmiller, S., & Pulcini, J. (Eds.). (2020). Advanced practice nursing leadership: a global perspective(No. 180694). Cham: Springer.
20. Ylimäki, S., Oikarinen, A., Kääriäinen, M., Holopainen, A., Oikarainen, A., Pölkki, T., ... & Tuomikoski, A. M. (2022). Advanced practice nurses’ experiences of evidence-based practice: a qualitative study. Nordic Journal of Nursing Research, 42(4), 227-235. https://doi.org/10.1177/20571585221097658
21. Lee, H., Kim, D.-J., & Han, J.-W. (2024). An exploratory analysis of the roles of nurses on a pediatric rehabilitation unit in South Korea perceived by pediatric rehabilitation professionals. Healthcare, 12(2), 177. https://doi.org/10.3390/healthcare12020177
22. Grace, P. J., Gaylord, N., & Roosevelt, E. (2022). Ethical Leadership by Advanced Practice Nurses. Nursing Ethics and Professional Responsibility in Advanced Practice, 167.
23. Cummings, G. G., Lee, S., Tate, K., Penconek, T., Micaroni, S. P., Paananen, T., & Chatterjee, G. E. (2021). The essentials of nursing leadership: A systematic review of factors and educational interventions influencing nursing leadership. International journal of nursing studies, 115. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2020.103842
24. Courtwright, S. E., Turi, E., Barr, E. A., Burns, J. C., Gigli, K. H., Bennett, C. R., ... & Poghosyan, L. (2024). Facilitators and barriers to pediatric nurse practitioner practice in the United States: A systematic review. Journal of Pediatric Health Care, 38(4), 520-543. https://doi.org/10.1016/j.pedhc.2023.12.003
25. Sara, M. G., Jocelyn, S., & Sébastien, C. (2025). Advanced practice nursing in the European Union: A scoping review. Nursing Outlook, 73(6). https://doi.org/10.1016/j.outlook.2025.102588
26. Starzomski, R., Storch, J. L., & Rodney, P. (2023). Toward a moral horizon: nursing ethics for leadership and practice. (3rd ed., Chapter 7). University of Victoria Libraries. https://doi.org/10.18357/9781550587128